SCEAV
W niektórych miastach działała też Ewangelicka Jednota Braterska. W czele kościoła luterskiego na Śląsku Cieszyńskim stał książę i dziekan, reprezentant duchownych w kraju. Ewangeliccy ojcowie duchowni na Śląsku Cieszyńskim wzbogacali kulturę tego kraju poprzez swe studia poza granicą (naprz. w Witenberdze), czy też poprzez swe obce pochodzenie. Wspominamy kilka duchownych czynnych w zakresie literackim: Jerzy Trzanowski, Jan Pražan, Jerzy Joannid Frydecki.
Okres kontrareformacji (17. – 18. wiek)
W 1610 roku wyrzekł się książę Adam Wacław wyznania luterskiego i został rzymskim katolikiem. We swym kraju rozpoczął rekatolizację. Po klęsce pod Białą Górą (1620) walka przeciw ewangelikom w okolicach Cieszyna wzmagała się, aczkolwiek nie osiągnęła takiego stopnia jak w Czechach i na Morawie. Pokój Westfalski (1648) dał śląskim ewangelikom prawo pozostać w kraju i odprawiać prywatne nabożeństwa w swych domach. Podczas tych domowych nabożeństw używano często kancjonał cieszyńskiego rodaka Jerzego Trzanowskiego zwany „Cithara Sancorum“, który po raz pierwszy pojawił się w 1636 r. a później w więcej niż 140 wydaniach. Publiczne nabożeństwa ewangelickie skończyły w księstwie w 1654 r., ponieważ tzw. komisja religijna skonfiskowała resztę luterskich kościołów i kaplic w księstwie a duchowni zostali wypowiedzeni z kraju. Jeśli ewangelicy chcieli się spotkać w większej ilości, musieli tak zrobić potajemnie w górach (naprz. na Goduli, na Zakameni, Kostelíky). Tam podawali im sakramenty księża z Węgier. 
55 lat trwający okres bez publicznych nabożeństw luterskich skończył się w 1709 roku. Wtedy szwedzki król Karol XII. zmusił cesarza Józefa I., aby poprzez tzw. Reces egzekucyjny (dodatek do Ugody altransztadzkiej) pozwolił między innymi budowę ewangelickiego kościoła w okolicy miasta Cieszyna. Kościół nazwano „Kościołem Jezusowym“ albo też „kośiołem łaski“ (Gnadenkirche). Obok kościoła powstała też szkoła ewangelicka. Koło kościoła i szkoły powstał wkrótce jeden z ośrodków śląskiego pietyzmu. Obok wszystkich cieszyńskich ewangelików przychodzili tu też potajemni niekatolicy z Morawy i Czech. Byli pomiędzy nimi też ludzie z Kravařska, którzy później odnowili Ewangelicką Jednotę Braterską w osadzie Straż Pańska (Herrnhut czy Ochranov). Do najbardziej znaczących pietystów, działających w tym okresie w Cieszynie, trzeba zaliczyć Johanna Adam Steinmetza, Jana Liberdę czy Jana Muthmanna. Przeciwnicy pracy przebudzeniowej nie pozostali owszem nieczynnymi i w 1730 r. osiągnęli wypowiedzenia trzech pastorów pietystów oraz dwu nauczycieli z krajów Monarchii Habsburskiej. Chociaż mieli ewangelicy w Cieszynie swój kościół, musieli znosić wiele prześladowań. Na przykład w 1735 roku zbudowali jezuici tzw. dom dla sierot, gdzie umieszczano siłą odebrane dzieci z rodzin ewangelickich a te zostały przewychowywane do katolicyzmu. Rok później doprowadził ucisk rejenta władz nawet do powstań chłopskich. Narzędziem rekatolizacji był tzw. konsystorz wyznania augsburskiego, założony przez Marię Terezę w 40. latach 18. stulecia – ten najwyższy organ kościelny luteranów cieszyńskich tworzyli przede wszystkim katolicy!
Okrutny okres kontrareformacji zakończony był dopiero Patentem Tolerancyjnym cesarza Józefa II, który na Śląsku, ze względu na specyficzne warunki miejscowe, ogłoszony został w nieco zmienionej formie dopiero w 1782 roku. Dał możliwość przede wszystkim budowaniu nowych kościołów i szkół. Kościoły musiały jednak być bez wieży a wejście nie mogło być umieszczone od strony ulicy. W okresie tolerancji zostały wybudowane kościoły w Bielsku, Jaworzu, Wiśle, Błędowicach, Ligotce Kameralnej, w Bystrzycy, Drogomyślu, Ustroniu, Nawsiu, Goleszowie oraz w Bielsku Starym. Do nowych zborów przychodzili początkowo ojcowie duchowni głównie ze Słowacji. Wszyscy ewangelicy cieszyńscy byli częścią ogólnego austriackiego kościoła a. w. Ciekawe jest, że ogólnoaustriacki konsystorz sprawujący zbory od Terstu po Lwów miał swoją siedzibę aż do 1785 r. w Cieszynie. Cieszyn miał duże znaczenie dla austriackich ewangelików również z tego powodu, że w latach 1813 -1873 posiadał gimnazjum ewangelickie, do którego hojnie uczęszczali studenci z całej monarchii.
Po Patencie Tolerancyjnym (18. – 19- wiek)
Ewangelicy jednakże byli stale tylko „tolerowanymi“ obywatelami państwa. Dlatego w 1848 r. dołączyli do rewolucyjnych wymagań i osiągnęli zrównouprawnienia z katolikami. Tzw. Patent Protestancki (1861) zagwarantował ewangelikom prawo do samorządu kościelnego. Okres zrównouprawnienia pełny był rozmaitej działalności protestanckiej (wspomnijmy np. założenie ewangelickiego szpitala w Cieszynie w 1888 r., założenie całego szeregu stowarzyszeń, emisję czasopism i książek). Okres ten był też okresem przebudzenia narodowego i z tego wypływających tarć narodowościowych, które nie ominęły ani kościoła. Jednym z owoców starań narodowościowych był też polski kancjonał kś. Jerzego Heczka, wydany po raz pierwszy w 1865 r. Kancjonał ten stopniowo wyparł z użycia Trzanowskiego Citharussanctorum. Do najbardziej znaczących duchownych tego okresu należeli Leopold Marcin von Otto, polski budziciel narodowy i pastor przebudzeniowy oraz Theodor Karl Hasse, niemiecki polityk liberalny i teolog.
Wzruszone dzieje 1. połowy 20. stulecia
Na początku XX wieku przeżył kościół ewangelicki na Śląsku Cieszyńskim wielke przebudzenie zwane „cudem cieszyńskim“. Ogromny wpływ wywarli pastorowie Jan Pindór, który głosił Słowo Boże m. in. razem z D. L. Moodym na wystawie światowej w Chicagu (1893) oraz Karol Kulisz, który wspierał powstawanie małych grupek domowych pogłębiających życie duchowe. 1906 r. powstała w wyniku przebudzenia Społeczność Chrześcijańska będąca nosicielem religijności nowopietystycznej w kościele, religijność zielonoświątkową reprezentował w kościele od 1910 r. Svaz pro rozhodné křesťanství (Związek zdecydowanych chrześcijan). Ruchy przebudzeniowe organizowały spotkania ewangelizacyjne i godziny biblijne, zakładały szkółki niedzielne, grupy muzyczne i śpiewacze, emitowały ulotki, broszury, czasopisma, śpiewniki i nie omijały też działalności diakonijnej.
Rozpad Monarchii Austro-Węgierskiej (1918) spowodował też istotne zmiany w kościele ewangelickim na terenie Śląska Cieszyńskiego. Niektóre zbory dołączyły do Czeskobraterskiego Kościoła Ewangelickiego, inne do Niemieckiego Kościoła Ewangelickiego a jeszcze inne do polskiego kościoła ewangelickiego z siedzibą w Warszawie. Po definitywnym przyłączeniu części Śląska Cieszyńskiego do Czechosłowacji ocknęło się sześć zborów ewangelickich wcześniej należących do polskiego kościoła ewangelickiego (Dolne Błędowice, Bystrzyca, Ligotka Kameralna, Nawsie, Orłowa i Trzyniec) na terenie tej właśnie części czechosłowackiej. Zbory te założyły nowy kościół pod nazwą „Augsburská evangelická církev ve východním Slezsku v Československu“. Władze Czechosłowacji uznały kościół w swej uchwale z 24. maja 1923. Przez cały okres pierwszorepublikowy utrzymał sobie kościół polski charakter i przedstawiał jeden z najbardziej istotnych czynników podbudowujących polskość w czeskiej części Śląska Cieszyńskiego. Niektórzy duchowi uczestniczyli nawet w polskim ruchu oporu przeciw Czechosłowacji.
W 1938 r. po okupacji Zaolzia przez armię polską ocknęły się wszystkie zbory Augsburskiego Kościoła Ewangelickiego na wschodnim Śląsku na terenie Polski. W grudniu tego samego roku zostały dołączone do diecezji Śląskiej Ewangelickiego Kościoła Augsburskiego w Polsce. W następnym roku weszło całe terytorium w skład Rzeszy a zbory zostały podporządkowane konsystorzu we Wrocławiu. Podczas II wojny światowej uniemożliwiono służbę prawie wszystkim tutejszym pastorom, niektórzy z nich zostali wywiezieni na robory przymusowe lub aresztowani, jedna piąta księży zginęła w obozach koncentracyjnych. Po jakimś czasie nabożeństwa odbywały się tylko w języku niemieckim.
W czasach komunizmu
Koniec II wojny światowej nie znaczył jednak koniec kłopotów dla ewangelickich zborów cieszyńskich. Państwo odmówiło uznania Augsburskiego Kościoła Ewangelickiego na Śląsku wschodnim w Czechosłowacji a Czeskobraterski Kościół Ewangelicki wspierany socialistami narodowymi usiłował o przyłączenie wschodniośląskich zborów jako swego czternastego senioratu. Zbory jednak odrzuciły energicznie takie starania, zjednoczyły się i zagwarantowały Polakom i Czechom w kościele równe prawa. Na uznanie musiał jednak czekać aż do 1948 r., gdy poprzez komunistów objęte Ministerstwo Szkolnictwa i Oświaty zatwierdziło w swej uchwale, że stan prawny kościoła trwa bez zmian. 1950 r. przyjął kościół nową nazwę „Śląski Kościół Ewangelicki Augsburskiego Wyznania“. Równocześnie powstały nowe zbory a kościół został podzielony do dwóch senioratów. 1956 r. został ŚKEAW członkiem Światowej Rady Kościołów i Światowej Federacji Luterańskiej.
Rzeczywistość, że kościół został uznany przez władze komunistyczne, prowadziła kierownictwo kościoła do niewolniczego stosunku wobec panującego ustroju. Z takim nastawieniem nie zgadzali się ale przebudzeni członkowie kościoła, budujący pod kierownictwem pastora Władysława Santariusa (1915-1989) ruch ilegalny zwany „pracą misyjną“. Cały okres dyktatury komunistycznej poznaczony był ciągłym konfliktem pomiędzy kierownictwem kościoła i „pracą misyjną“. Przebudzeni chrześcijanie nie podporządkowali się staraniom komunistycznym o ograniczenie jakiejkolwiek działalności kościoła, ale wręcz odwrotnie utrzymywali ją i rozwijali. Spotykali się na potajemnych nabożeństwach domowych i kursach dokształcających. Pod nagłówkiem najróżniejszych organizacji przygotowywali wycieczki, obozy młodzieżowe, emitowali publikacje samizdatowe itp.
Po upadku komunizmu
Po rewolucji aksamitowej zebrał się 16. marca 1991 w Trzanowicach nadzwyczajny synod, który odwołał dotychczasowego biskupa i jego zastępcę z funkcji. Ci owszem synodu nie zaakceptowali i w ten sposób dali impuls do podziału kościoła. Po dłużej trwających konfliktach założyli zwolennicy wcześniejszego kierownictwa kościoła nowy kościół pod nazwą „Luterski Kościół Ewangelicki Augsburskiego Wyznania w Republice Czeskiej“, który został zaregistrowany 19. stycznia 1995.
Śląski Kościół Ewangelicki A. W. wykorzystał po 1989 r. nowych możliwości i rozwinął swoją działalność. W związku z lepszą administracją został kościół w 1998 r. podzielony do pięciu senioratów.
Wybór z literatury
- Biermann, Gottlieb: Geschichte des Protestantismus in Österreichisch-Schlesien.Prag, I. G.Calve’sche k. u. k. Hof- und Universitäts-Buchhandlung (Josef Koch) 1897.
- Michejda, Karol: Dzieje Kościoła ewangelickiego w Księstwie Cieszyńskim. 2. vyd. IN: Z historii Kościoła Ewangelickiego na Śląsku Cieszyńskim. Katowice, Didache 1992,s. 9-172.
- Patzelt, Herbert: Geschichte der evangelischen Kirche in Österreichisch-Schlesien. Dülmenn, Laumann-Verlag 1989.
- Říčan, Rudolf: Evangelická církev na Těšínsku. Křesťanská revue, 1959 (roč. 26.), s. 139-144.
- Skalský, Gustav Adolf: K těšínskému jubileum. Chotěboř 1908.
- Spratek, Daniel: Právní poměry v evangelické církvi na Těšínsku v letech 1709-1781 a jejich vliv na uspořádání toleranční církve v Rakousku. Revue církevního práva – Church Law Review, 2002, č. 1 (21),s. 17-50; č. 2 (22), s.93-126.
- Wagner, Oskar: Mutterkirche vieler Länder. Geschichte der Evangelischen Kirche im Herzogtum Teschen 1545-1918/20. Wien-Köln-Graz, Verlag Hermann Böhlaus Nachf. 1978.
- Winkler, Alexandr: Z reformační minulosti a přítomnosti města Ostravy se širší oblastí. Disertační práce. Komenského evangelická bohoslovecká fakulta v Praze 1963.
JUDr. Daniel Spratek